هزارتوی اکتساب دانش – ابعاد و پیچیدگی ها

تاکنون فرآیندها و متدولوژی‏ های مختلفی برای اکتساب دانش معرفی شده‏ اند که هر یک در زمینه موضوعی مشخص دارای مزایا و کاربردهایی هستند. اما متأسفانه با وجود تمام تلاش‏هایی که صورت گرفته استخراج دانش (Knowledge Elicitation) همچنان فعالیتی نسبتا پیچیده باقی مانده و از آن به عنوان یکی از گلوگاه های مهندسی دانش یاد می‏ شود. ریشه اصلی پیچیدگی های اکتساب دانش، کار با انسان‏ ‏ و مدل های رفتاری اوست. این مسئله تنها مختص به حوزه مدیریت دانش نبوده و در تمامی علوم زمانی که پای انسان به عنوان یکی از متغیرهای سیستم به مساله باز می‏ شود محاسبات به هم می‏ ریزد.

پیش از اجرای اکتساب دانش، انجام یک مطالعه روی حوزه علوم رفتاری و بررسی مدل‏ های رفتاری انسان می‏تواند احتمال موفقیت پروژه اکتساب دانش ما را تا میزان قابل توجهی افزایش دهد. در این نوشته اگرچه امکان مرور همه جانبه مقوله گسترده‏ ای مثل علوم رفتاری وجود ندارد، اما سعی شده است مروری اجمالی روی فصل مشترک‏ آن با اکتساب دانش داشته باشیم. ابتدا ابعاد پیچیدگی های اکتساب دانش را مرور نموده و پس از آن ریشه‏ این عوامل را در علوم رفتاری بررسی می‏ کنیم.

بررسی پیچیدگی های اکتساب دانش

  • بعد اول. می‏ توان اینگونه ادعا کرد که کلیدی‏ ترین عنصر در پیشرفت یک پروژه اکتساب دانش حمایت همه جانبه مدیران ارشد و مشارکت واقعی ذینفعان به خصوص خبره ها می‏ باشد. با توجه به ماهیت این عناصر می‏توان از هر دوی آن‏ها تحت عنوان “ضرورت همکاری” نام برد.
  • بعد دوم. ناملموس بودن ماهیت دانش موجب می‏ شود که مهندس دانش نتواند نسبت به نحوه انجام کار و خروجی نهایی فعالیت خود اطمینان حاصل کند. انتخاب روش مناسب برای اخذ دانش، ادراک نحوه ذخیره ‏سازی و پردازش اطلاعات موجود در ذهن افراد و ترجمه آن به قالب‏ هایی که قابل انتقال بوده و به راحتی قابل درک باشند همه و همه چالش‏ هایی هستند که می‏توان از آن‏ها تحت عنوان “ماهیت ساختاری” نام برد.

 

دسته‏ بندی علوم رفتاری و ریشه‏ های پیچیدگی

علوم رفتاری را به دو دسته زیر تقسیم می‏ کنند:

  1. علوم ارتباطی، که به تفسیر مفاهیمی چون ارتباطات، همکاری، تعاون و مشارکت در میان اجزاء یک سیستم اجتماعی می‏ پردازد. روانشناسی اجتماعی، شبکه‏ های اجتماعی و تحلیل شبکه‏ های پویا از جمله مقوله‏ هایی هستند که در این گروه قرار می‏ گیرند. (بعد اول از پیچیدگی های اکتساب دانش ” ضرورت همکاری” مرتبط با این دسته است)؛
  2. علوم اطلاعاتی و اجتماعی، که به پردازش اطلاعات بدست آمده از محیط اجتماعی می‏ پردازد تا به کمک آن تصمیم ‏گیری، قضاوت و ادراک صورت گیرد. این دسته شامل: علوم شناختی، شبکه‏ های معنایی، روانشناسی، شبکه‏ های عصبی و غیره می‏ شود. (بعد دوم از از پیچیدگی های اکتساب دانش “ماهیت ساختاری” مرتبط با این دسته است)؛

 تسهیل پیچیدگی اکتساب دانش

پیچیدگی های اکتساب دانش که در بالا مورد اشاره قرار گرفت باید مدیریت شوند. در ادامه برای هر یک از آن ها ایده هایی مطرح شده است که می تواند برای شما راهگشا باشد.

  • تسهیل بعد اول: “ضرورت همکاری”

تمام افراد مشابه هم رفتار نمی ‏کنند و هر یک سبک خاص خود را دارند. برای مثال برخی تند صحبت می‏ کنند و برخی آرام، برخی رک هستند و برخی کم رو. بنابراین تعارض‏ هایی که در تعامل میان افراد به وجود می‏ آید می تواند حاصل برخورد همین سبک‏ ها باشد. برای جلب همکاری افراد، شما به عنوان مهندس دانش باید به موارد زیر توجه کنید:

  1. همکاری نوعی رفتار است و رفتار وابسته است به سبک شما در قبال سبک افراد همکار، پس همواره سعی کنید که سبک شما در همکاری و مشارکت جمعی الگویی باشد برای افراد دیگر؛
  2. مدل رفتاری شما درگاه ارتباطی برای تعامل و همکاری بین فردی است، اگر افراد احساس کنند که با شما ارتباط برقرار می‏ کنند، قطعاً با شما تعامل بیشتری خواهند داشت و برای همکاری بیشتر وقت صرف می‏ کنند؛
  3. مطالعات خود را روی حوزه دسته‏ بندی رفتار بیشتر کنید، با اطلاع از مدل‏ های رفتاری افراد می‏ توانید زبان رفتاری خود را با مدل رفتاری آن‏ها تطبیق دهید و شرایط را برای همکاری و تعامل بهتر فراهم کنید؛
  • تسهیل بعد دوم: “ماهیت ساختاری”

ماهیت دانش حتی از نوع صریح آن برای بشرِ مادی به خوبی ملموس نمی‏ باشد. دستیابی به دانش افراد بدون در دست داشتن ساختارهای بازنمایی و رویه ‏های مشخص برای مهندس دانش با توجه به محدودیت‏ های ادراکی یک انسان امکان‏ پذیر نیست. تمام افراد مشابه هم فکر نمی‏ کنند برخی سریع تصمیم‏ می‏ گیرند و برخی با تأخیر، برخی جزئیات را در برنامه لحاظ می‏ کنند و برخی فقط کلیات را؛ این یعنی تفاوت در سبک تفکر، قدرت ادراک و روش سازمان دهی اطلاعات در مغز افراد به مهندس دانش این امکان را نمی ‏دهد تا بتواند به تمام خروجی‏ های کسب شده در انتهای فرآیند اکتساب دانش به دید یکسان بنگرد. مهندس دانش برای شفاف‏ تر شدن ادراک خود نسبت به ساختار ذهنی افراد باید به موارد زیر دقت کند:

  1. هر فردی با توجه به علایق، خصیصه‏ های رفتاری و توانمندی ذهنی که دارد به دانش خود ساختار و رنگ متفاوتی می‏ بخشد، لذا بایداز طریق شیوه های مناسب با این ویژگی های فرد آشنا شد. این آشنایی کمک می‏ کند که انتخاب تکنیک‏های اکتساب دانش مطابق با هر خبره صورت بگیرد؛ هر چند روش های تحلیل و ایجاد خروجی می تواند برای همه یکی باشد.
  2. استفاده از آنتالوژی‏ های استاندارد برای کدبندی و ساختاربندی دانش افراد؛
  3. تسلط هرچه تمام ‏تر روی حوزه و مفاهیم بازنمایی دانش؛

در طول فعالیت خود در مدیریت دانش همیشه با کمبود منابعی که به بعد رفتاری اکتساب دانش پرداخته باشند مواجه بودم، امیدوارم در این فرصت کوتاه بخشی از مسیر عزیزان را روشن ‏تر کرده باشم. در صورتی که علاقه‏ مند به اطلاعات و دانش بیشتری در این مورد هستید، شرکت در دوره تکنیک ‏های اکتساب و مهندسی دانش را به شما پیشنهاد می‏ کنم.

مطلب هزارتوی اکتساب دانش به قلم آقای میلاد پدیدار فرد مدرس دانشگاه، کارشناس ارشد مهندسی صنایع و متخصص حوزه مدیریت پروژه و مدیریت دانش پروژه نگاشته شده و در آکادمی مدیریت دانش اینوتکس ایران منتشر شده است.

مطالب مرتبط

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *